Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Biuletyn Informacji PublicznejElektroniczna Skrzynka PodawaczaMonitor PolskiDziennik UstawElektroniczny Dziennik Urzędowy Województwa PodlaskiegoBakałarzewo
Znajdujesz się w: Strona główna / Historia
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Subskrypcja
Jeżeli chcesz być informowany o aktualnościach w serwisie, podaj swój adres e-mail.
Subskrypcja - dopisz - wypisz
Goście on-line
Licznik odwiedzin:
1886993
Dzisiaj:
322
Gości on-line:
3
Twoje IP:
54.198.176.157

Historia

 

     Obszar dzisiejszej gminy Bakałarzewo w czasach średniowiecza zamieszkiwali Jaćwingowie (ich rzeźby stoją na rynku w Bakałarzewie). Było to wojownicze plemię prowadzące częste walki ze swymi sąsiadami. Utrzymywali się też ze zbieractwa, myślistwa oraz uprawy ziemi. Swe grodziska mieli na terenie współczesnej Malinówki oraz najpewniej w miejscu kościoła w Bakałarzewie. Nad jeziorem Garbaś są ich kurhany. Z języka jaćwieskiego wywodzą się nazwy: Rospuda (od Dauspuda), Garbaś, Skazdub.

 

Fot. Średniowieczne grodzisko jaćwieskie w Malinówce

- grodzisko_jacwieskie_malinowka.jpg

 

     Wojowniczy tryb życia Jaćwingów doprowadził ich do upadku. Sąsiedzi podbili ich tereny i podzielili między siebie. W wyniku traktatu mełneńskiego z 1422 roku na rzece Douspudzie (obecnej Rospudzie) ustalono granicę między Pańswem Krzyżackim a Wielkim Księstwem Litewskim. To ostatnie państwo w 1385 roku zawiązało z Polską unię krewską. W związku z tym w 1569 roku powstało potężne wspólne państwo Rzeczpospolita Obojga Narodów. Składało się ono z dwóch części: Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Bakałarzewo znalazło się w Wielkim Księstwie Litewskim. Od poczatku istnienia miasteczka (XVI wiek) dominowała tu ludność polska, wyznania rzymskokatolickiego.

 

Fot. Drewniany kościół bakałarzewski z 1771 roku. Zdjęcie wykonano około 1930 roku. 

 - bakalarzewokosciol_stary.jpg

 

     Początki Bakałarzewa sięgają 15 lipca 1514 roku, kiedy to król Zygmunt I Stary nadał Mikołajowi Michnowiczowi Raczkowiczowi, swemu pisarzowi i sekretarzowi oraz marszałkowi litewskiemu zwanemu "Bakałarzem" część puszczy nad rzeką Douspudą (obecnie Rospudą). Douspudę vel Dauspudę Mikołaja, od tytułu naukowego "bakałarz" zaczęto nazywać Douspudą Bakałarzowską potem zaś Bakałarzewem. Pierwotna nazwa Bakałarzewa wiązała się z jaćwieskim określeniem "mocno cisnącej rzeki" bądź "świętego miejsca". Miasteczko Bakałarzewo jako ośrodek dóbr ziemskich powstało w XVI wieku, przed 1558 rokiem. Było to najstarsze miasteczko współczesnego obszaru powiatu suwalskiego. Później powstały miasta: Filipów (istniał w 1567 roku), Przerośl (przełom lat 60. i 70. XVI wieku), Wiżajny (przełom XVI i XVII wieku), Raczki (koniec XVII wieku), Suwałki (1715) i Jeleniewo (przełom lat 70. i 80. XVIII wieku). Na mapach XVI - wiecznych miasteczko zaznaczono jako Bakalarz vel Bakalarowo. W XVI wieku powstał do dziś zachowany układ przestrzenny miasta. Tworzyły go rynek oraz wybiegające z jego naroży ulice. Najstarszymi ulicami Bakałarzewa są:

-Młyńska (dawniej Królewiecka). Prowadziła do granicy krzyżackiej, później pruskiej.

-Suwalska (dawniej: Grodzieńska, Zakościelna, Wólczańska)

-Kozia (dawniej Hoża)

-Kamieńska

-Filipowska

-Krzywa (dawniej najprawdopodobniej Stodolna).

 

- bakalarzewozlotu.jpg

 

 

     W XVI i na początku XVII wieku Bakałarzewo funkcjonowało w najlepszych, złotych czasach w swej historii. Do połowy XVI stulecia było jedynym miastem obszaru dzisiejszego powiatu suwalskiego. Miasto Douspuda - Bakałarzewo posiadało: burmistrzów (najstarszy znany to Jan), starostów, wójtów, rajców, pisarzy miejskich, proboszczów, młynarzy, licznych rzemieślników i kupców. Usytuowane było na szlaku handlowym biegnącym z Augustowa do Filipowa, Przerośli, Wiżajn i dalej w głąb Litwy. Pamiętać przy tym należy, że w XVI i XVII wieku nie istniało miasto Suwałki i kupcy oraz inni podróżni korzystali z drogi przygranicznej z Prusami.

     Mimo, iż miasto nie posiadało nadanego przez króla prawa magdeburskiego, to jego właściciele zadbali o stworzenie odpowiednich władz miejskich. Wzorem były okoliczne miasta królewskie (Filipów, Przerośl). Szczególną rolę odegrał tu Mikołaj Wolski, rozumiejący, że rozwój wymaga skutecznego zarządzania. Władza miejska w ówczesnym Bakałarzewie opierała się na funkcjonowaniu obok siebie dwóch odrębnych organów: wójta i ławy oraz burmistrza i rady miejskiej (rajców).

     Wójt posiadał władzę sądową. Stanowisko wójta, które dawało mu dużą niezależność zarówno wobec mieszczan jak i wobec pana miasta powodowało, że już w średniowieczu w wielu miastach wójtostwa zostały wykupione przez miasto lub przejęte przez pana feudalnego. Jeszcze w XVI stuleciu w wielu ośrodkach toczyły się długotrwałe spory między wójtami a mieszczanami. W XVII w. rola wójtów straciła już bardzo na znaczeniu. Mimo to przewodniczyli oni ławie miejskiej, która była najwyższym organem sądowym w miasteczku. Sądom bezpośrednio mógł przewodniczyć zastępca wójta, tzw. landwójt. Nadal posiadali też wójtowie wiele uprawnień w zakresie zarządzania niektórymi źródłami dochodów miejskich. Te wszelkie uprawnienia powodowały, że zajmował on najważniejsze stanowisko w mieście. Przeważnie wójta wybierali mieszczanie a później był zatwierdzony przez właściciela dóbr. W miastach prywatnych wójta powoływał najczęściej właściciel. Kadencja wójta mogła być dożywotnia, jednak częściej dziedzice mianowali ich czasowo. Wówczas, gdy dana osoba nie sprawdziła się na stanowisku lub kwestionowała polecenia pana miasta, mogła być łatwo odwołana. Według Jana Ptaśnika miasta prywatne od XVI wieku w ogóle nie posiadały wójtów dziedzicznych, ale tylko sądowych, mianowanych przez pana lub też jego pełnomocnika. W ówczesnym Bakałarzewie właściciel miasta najprawdopodobniej zarezerwował sobie pełne uprawnienia wójta, wyznaczając jedynie swego zastępcę – landwójta. Ten ostatni reprezentował dziedzica i nie był zaliczany do magistratu (tak samo jak ławnicy).

     Najstarszym znanym landwójtem dowspudzkim był wzmiankowany w 1613 roku – Maciej. Świadkował on wówczas parze zawierającej związek małżeński w miejscowym kościele. Był to ostatni rok jego urzędowania, gdyż w 1614 roku nowym landwójtem został Jan Sobotka, którego określano też jako Ratuśny. Jego żona nazywała się Dorota, a dzieci: Antoni (1614) i Jakub (1617). Mógł mieć jeszcze kilkoro potomstwa. Często pojawiała się jako świadkowa przy różnych uroczystościach kościelnych niejaka Urszula wójtowna, która mogła być starszą córką Sobotki. Landwójt Jan Sobotka miał brata również Jana, co bardzo utrudnia badanie jego osoby. Wójt Sobotka pełnił swój urząd dość długo, bo wzmiankowany był jeszcze i w 1638 roku Z późniejszych lat nieznane są akta metrykalne, dlatego nie wiadomo, do kiedy piastował stanowisko dowspudzkiego, czyli bakałarzewskiego landwójta. Jana Sobotkę często zapraszano na chrzestnego lub świadka małżeństwa co potwierdza, że był on osobą znaczącą w Bakałarzewie tamtego okresu.

 

Fot. Jezioro Głębokie.

- j._glebokiebakalarzewo.jpg

 

     Znane są też imiona kilku ławników, którzy wspólnie z landwójtem mogli tworzyć lokalny sąd. Jednak do podanych niżej osób należy podejść z dużą ostrożnością, gdyż nie wiemy czy zamieszkiwali oni w miasteczku czy w okolicznych wsiach. Najstarszym wzmiankowanym w źródłach ławnikiem był Maciej Sowka (świadkował na ślubie Stanisława Reszczyka i Zofii Wróbel z Garbasia w 1609 roku). Następnie można wymienić: Jana (był chrzestnym w 1610 roku u dziecka z Malinówki), Jakuba (świadkował w 1615 roku parze z Karasiewa), Jakuba z Sadłowiny (1615), Macieja (był chrzestnym w 1624 roku u dziecka z Gębalówki), Jana (świadkował w 1627 r. parze z Kamionki), Macieja (był chrzestnym w 1632 roku u dziecka z Malinówki), Walentego (świadkował w 1634 roku w Kotowinie), Jakuba (świadkował w 1635 roku w Gębalówce) i Jana (świadkował w 1635 roku w Kotowinie).

     Ważną rolę w miasteczku odgrywała również rada miejska. Na czele rady stał burmistrz. On wraz z radą zarządzał gospodarką miejską, sprawował sądy w sprawach określonego typu, szczególnie cywilnych. Rada zajmowała się też sprawami administracyjnymi i policyjnymi w mieście. Znaczny wpływ na obsadzanie stanowisk wójta (landwójta) i burmistrza miał pan miasta. Bez jego aprobaty żaden z wybranych urzędników nie utrzymałby się na swym stanowisku. Dlatego wszelkie decyzje podejmowane w obu tych organach musiały uwzględniać racje dziedzica. Członkowie władz miasteczka byli osobami zamożnymi i wpływowymi, najczęściej bogatymi kupcami czy rzemieślnikami.

     Z 28 I 1611 roku znamy Jana burmistrza Douspudi. Był on wtedy świadkiem chrztu Ewy, córki Doroty i Alberta – małżeństwa z Kamionki. Jan był najstarszym znanym burmistrzem Bakałarzewa. Rajcą miejskim był w tym czasie również Jan (miał córkę Urszulę). Nie wiemy do kiedy burmistrz Jan pełnił swój urząd, a nawet, kto zajął jego miejsce. Z 1619 roku znamy Elenę – burmistrzową bakałarzewską. W 1631 i 1632 roku wzmiankowano natomiast Małgorzatę, również burmistrzową. Innym rajcą miejskim (radnym) był w wspomniany w 1628 i 1633 roku – Maciej Ornowski dumnie zwany consul Douspuda.

     Obok burmistarza, landwójta, rajców i ławników był też w ówczesnym Bakałarzewie urzędnik miejski określany jako gmiński. Jego rola polegała na reprezentowaniu pospólstwa. Przemysław Czyżewski ustalił na przykładzie Wasilkowa, że gmiński wchodził w skład rady (obok burmistrza, pisarza i czasem rajców). Sprawował też pieczę nad przywilejami, księgami i "skrzynką miejską".

      W 1614 roku wspomniano w Bakałarzewie Jakuba – gmińskiego. 24 V 1617 roku innym takim urzędnikiem był niejaki Mikołaj. W tym dniu był chrzestnym dla Jakuba syna Jana – wójta (landwójta) bakałarzewskiego. Tenże Mikołaj był żonaty z Anną (1621), z którą 17 września tegoż roku ochrzcił w Bakałarzewie swego syna Mateusza. O jego znaczącej pozycji społecznej świadczy fakt, iż świadkiem tego sakramentu była Zofia Ordziewska vel Ordzieiewska starościana de civitate [Bakałarzewo – T. N.]. Mikołaja gmińskiego wzmiankowano jeszcze na tym stanowisku w 1620, 1621, 1624 r. W czerwcu 1621 roku w źródłach pojawiła się Dorota gmińska (Anna po raz ostatni wymieniono 28 I 1621 roku).

     Początki osadnictwa w dobrach bakałarzewskich sięgają XVI wieku. Najwcześniej wymienianymi w dokumentach wsiami były: Nieszki i Kotowizna (w 1609 roku przekazano ją parafii bakałarzewskiej), Skazdub, Wólki, Gębalówka, Karasiewo, Konopki i Sadłowizna (początek XVII wieku).

     Ogromne zniszczenia odnotowano tu w połowie XVII wieku, gdy trwał słynny potop szwedzki. Z przemarszem obcych wojsk wiązały się też liczne zarazy i epidemie. Wsie niemal przestały istnieć. Wyludniło się także miasteczko Bakałarzewo. Liczba ludności zmniejszyła się wielokrotnie. Bieda ludności wiejskiej sprawiła, że upadło rzemiosło.

     W drugiej połowie XVII wieku w Bakałarzewie osiedlili się Żydzi. Posiadali oni ty swe synagogi, domy modlitwy czy kirkut (cmentarz żydowski).

 

Fot. Kirkut bakałarzewski nad jeziorem Sumowo.

- kirkutbakalarzewo.jpg

 

     Kolejne duże straty spowodowała zaraza z około 1710 roku, po której pozostało zaledwie po kilku mieszkańców w każdej wsi.

     Ważnym wydarzeniem w dziejach Bakałarzewa było nadanie mu w 1720 roku prawa do dwóch jarmarków rocznie oraz cotygodniowych targów. Mógł wówczas swobodnie rozwijać się handel. Nadanie wystawił król August II Mocny. Ówczesnymi właścicielami miasteczka byli Chlewińscy.

     W 1771 roku wybudowano w Bakałarzewie kolejny, drewniany kościół. Po raz pierwszy górowały nad nim dwie okazałe wieże.

      Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 roku dobra Bakałarzewo znalazły się w zaborze pruskim, następnie w Księstwie Warszawskim a po Kongresie Wiedeńskim w Królestwie Polskim. W 1852 roku Bakałarzewo strawił duży pożar, w wyniku którego spaliła się znaczna część drewnianej zabudowy.

      Prawa miejskie Bakałarzewo uzyskało w najpewniej w 1558, a utraciło w 1870 roku na podstawie ukazu carskiego. Bakałarzewo nie zostało jednak wsią. Nadano jemu rangę miasteczka vel osady miejskiej. Największy stan zaludnienia osiągnęło na początku XX wieku - blisko 2000 mieszkańców (w 1902 roku - 1809 osób). Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Była tu siedziba gminy Wólka oraz parafii, a także szkoła, bożnica żydowska i młyn wodny.

 

Fot. Cmentarz wojskowy z I wojny światowej w Wólce (gmina Bakałarzewo).

- wolka_bakalarzewo.jpg

 

     Znaczne straty poniosł obszar gminy w czasie I wojny światowej, szczególnie w skutek licznych bitew rosyjsko-niemieckich oraz przemarszów wrogich wojsk. Przez pewien czas miasteczko okupowali też Litwini, którzy zostali wyparci dzięki powstaniu sejneńskiemu oraz wojskomk Józefa Piłsudskiego. W 1921 roku Bakałarzewo liczyło zaledwie 96 domów, 705 mieszkańców. Tak znaczny spadek liczby mieszkańców spowodowany był między innymi działaniami wojennymi oraz epidemią cholery panującą na tym terenie w końcu XIX wieku.

 

Fot. Kościół św. Jakuba w Bakałarzewie w końcu lat 30. XX wieku.

- bakalarzewokosciol.jpg

 

Fot. Poświęcenie murowanej szkoły w Bakałarzewie w 1927 roku. W centralnej części stoi bp Bandurski.

- bakalarzewoposwiecenie_szkoly_1927.jpg

 

     W okresie międzywojennym wybudowano w Bakałarzewie nową murowaną szkołę (1926), strażnicę Korpusu Ochrony Pogranicza,  siedzibę spółdzielni, posterunku policji i kościół (1936). Funkcjonowało tu szereg sklepów, zajazdów i karczem. W końcu lat 30. XX wieku mieszkało tu około 900 osób. Żydzi mieli swą synagogę, usytuowaną w miejscu obecnej hydroforni.

 

Fot. Ks. Bolesław Kozłowski wraz z ministrantami przed kościołem bakałarzewskim w końcu lat 30. XX wieku.

- bakalarzewoks_kozlowski_ok_1936-1937.jpg

 

     W czasie działań wojennych Bakałarzewo zostało zniszczone w 90%. Spalono niemal całą, drewnianą zabudowę osady. Pozostało zaledwie kilka domów oraz ruiny kościoła i szkoły. Przestali tu mieszkać Żydzi, którzy w XIX wieku stanowili nawet 75% populacji miasteczka.

 

Fot. Miejsce straceń 12. AK-owców, zamordowanych przez Niemców w 1944 roku.

- miejsce_stracen12akbakalarzewo.jpg

 

- bakalarzewobunkierglowny.jpg

     Współczesna Gmina Bakałarzewo powstała w 1973 roku. Od 1975 do 1999 roku znajdowała się w wojewóztwie suwalskim, a następnie do dziś w podlaskim. Jej powierzchnia obejmuje 123 km/2. Składa się z 33 miejscowości a 32 sołectw. Mieszka tu około 3300 osób, z czego w samym Bakałarzewo blisko 850.

UG Bakałarzewo
Zegar
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
30 kwietnia 2017
niedziela
120 dzień roku
pn wt śr czw pt so nd
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
imieniny
Balladyny, Lilli, Mariana
Urząd Gminy Bakałarzewo, ul. Rynek 3, 16-423 Bakałarzewo, pow. suwalski, woj. podlaskie
tel.: +48(087)5694024, fax: +48(087)5694308, email: urzad@bakalarzewo.pl, http://bakalarzewo.pl
NIP: 844-00-08-292, Regon: 000531387
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8
projekt i hosting: INTERmedi@
zarządzane przez: CMS - SPI